Op 15 mei bracht een aantal leden van de classicale commissie Kerk en Israël Veluwe een bezoek aan Kamp Amersfoort, waar een ander commissielid, Dirk Verschoor, een rondleiding verzorgde. 
Vanaf augustus 1941 deed het kamp voor de nazi’s dienst als Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort (P.D.A.). Diverse groepen werden hier opgesloten waaronder verzetsstrijders, circa 3.000 Joden, ontduikers van de Arbeitseinsatz, communisten, gijzelaars, (vermeende) criminelen, Jehova’s getuigen en 100 Sovjet-krijgsgevangenen, voornamelijk uit Oezbekistan. Het kamp is bekend geworden vanwege de sadistische behandelingen en gruwelijke wreedheden waar onder andere de Duitse Joseph Kotalla als bewaker berucht om was. Vooral Joden en Sovjet-krijgsgevangenen hadden het extra zwaar te verduren. Door het ontbreken van enige vorm van toezicht konden bewakers vrijelijk hun gang gaan.
Direct bij binnenkomst in het P.D.A. werd je identiteit afgepakt en begon de ontmenselijking. Gevangenen werden onthaard; behalve Joden, die moesten er verwaarloosder uitzien. Er is een verhaal bekend van een Jood wiens baard in brand is gestoken. Ze kregen een nummer toegekend en werden voorzien van een oud, vaak nog vuil, uniform. Op het binnenterrein was een smal stuk grond aan alle kanten omgeven door prikkeldraad dat berucht was als strafplaats, genaamd de Rozentuin, een martelwerktuig dat de nazi’s uit Dachau hadden meegenomen. De gevangenen moesten daar in weer en wind, uren, soms dagen, in de houding blijven staan. Sommige gevangen hielden het niet vol en bezweken. Andere gevangenen moesten toekijken. Minimaal drie keer per dag werd appèl gehouden en moesten gevangenen zinloze exercities uitvoeren, waarbij ze mishandeld en getreiterd werden. In het kamp vonden veel (schijn)processen plaats. De doodvonnissen of represaille-executies zijn bij het kamp of op nabij gelegen plaatsen uitgevoerd. In en rond Kamp Amersfoort zijn 662 personen gestorven; waarvan 388 door executie. Daarmee was het een van de grootste Nederlandse executieplekken tijdens de Tweede Wereldoorlog. De overige gevangenen overleden door individuele moord, verwaarlozing en mishandeling. Totaal werden er gedurende de oorlog ruim 47.000 mensen gevangengehouden. 
Het kamp Amersfoort was ook een doorgangskamp. Meer dan 22.500 gevangenen werden naar werk- en concentratiekampen elders in Europa afgevoerd. De meeste Joden werden via Westerbork naar de vernietigingskampen getransporteerd. 

Maar het verhaal over het kamp Amersfoort is niet compleet als niet ook de vrouw wordt vermeld die het leed van de gevangenen probeerde te verzachten:  Loes van Overeem. De erbarmelijke toestand van de gevangenen en de mishandelingen die ze moesten ondergaan, grepen haar aan. Aan alles, ook aan voedsel was gebrek. Loes was een uitstekend netwerker en als Rode Kruismedewerkster had ze goede contacten met hooggeplaatste nazi’s. Daardoor verkreeg ze als enige toestemming om onder de vlag van het Rode Kruis gevangenen te onderzoeken, en medicijnen en vitaminen aan gevangenen te verstrekken. Ze greep deze mogelijkheden aan om ook voedselpakketten aan gevangenen uit te delen. Zo probeerde ze het leed van de gevangenen te verzachten. Die noemden haar ‘de witte engel’ of ‘de Nederlandse Florence Nightingale’. Ze was een lichtstraal in de duisternis. Vanwege haar inzet voor de gevangenen werd in 2008 de weg bij het voormalig kamp in Amersfoort naar haar vernoemd: de Loes van Overeemlaan.

Nationaal Monument Kamp Amersfoort heeft als motto ‘Herinneren, bezinnen en leren’ om lessen van het verleden door te geven aan nieuwe generaties en een open oog te hebben voor hedendaagse ontwikkelingen. Een goed functionerend rechtssysteem is er om misdaden op te sporen en misdadigers te straffen om zo burgers te beschermen. De gebeurtenissen in Kamp Amersfoort illustreren dat als het rechtssysteem niet meer functioneert, mensen zich te buiten kunnen gaan aan de gruwelijkste martelingen. 
In onze tijd zien we opnieuw hoe leiders het rechtssysteem proberen te ondermijnen. De verhalen van Oekraïense krijgsgevangenen waarbij Russische soldaten vrij hun gang kunnen gaan in het martelen , zijn een voorbeeld van hoe de geschiedenis zich herhaalt. Een bezoek aan het kamp dwingt ons te reflecteren op ons handelen in het herkennen en omgaan met het kwaad, maar ook dat we een lichtstraal kunnen zijn als het kwaad om zich heen grijpt.  

Meer informatie over Kamp Amersfoort: https://kampamersfoort.nl/ 

Ger van Barneveld 
lid van de werkgroep Kerk en Israël te Ermelo en lid van de classicale commisie Kerk en Israël Veluwe